उपदेशद्वारेण उपदेशस्य द्वारः तेन षष्टि विभक्ति तत्पुरुष्
प्रवृत्तिनिवृत्ति प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च समाहार द्वन्द्वः
कृत्याकृत्य कृत्यश्च असौ अकृतश्च विशेषणोभयपद कर्मधारयः तत्पुरुषः
साधुकाव्य साधु्म् च तद् काव्यम् च विशेषणपूर्वपद कर्मधारयः तत्पुरुषः
वीरप्रयत्नं कृतवान् भवान् । द्वारान्तसमासास्तु प्रायः अवधारणापूर्वपदकर्मधारयाः भवन्ति यथा "उपदेशः एव द्वारम् उपदेशद्वारम् तेन" । अपिच, यदि प्रवृत्तिप्रभृतिसमासः समाहारद्वन्द्वः भवेत् तर्हि तस्य विग्रहः तथा भवेत् "प्रवृत्तिः च निवृत्तिः च प्रवृत्तिनिवृत्ति" यतः एवंविधाः समासाः सदा पुंलिङ्गे । पुनश्च कृत्याकृत्यसमासे कृत्यम् अकृत्यम् च विशेषणे न स्तः किन्तु विशेष्ये । अन्ततः साधुशब्दस्य रूपम् अत्र नपुंसकलिङ्गे भवेत् यतः तस्य विशेष्यं काव्यं नाम नपुंसकम् भवति ।
ReplyDelete