Sunday, May 3, 2009

५३८, ५३९, ५४० ५४१

शरदः समुदयः तस्य उयमः तस्मिन् । षष्ठीविभक्तितत्पुरुष, षष्ठीविभक्तितत्पुरुष ।
राजीवं आदिः येषां तेषाम् । समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
न अन्याय सादृश्यं तस्य भावः तम् (राजीवादिनाम्) । नञ्तत्पुरुष, पञ्चमीविभक्ति तत्पुरुष, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
प्रतिपानाय अर्थं तत् । पञ्चमीविभक्ति तत्पुरुष ।
उपमानं च उपमेयं च तस्य भावः । इतरेतरद्वन्द्व, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
पथसि जायते इति पथोजम् । उपपदतत्पुरुष ।
एकश्च स शब्दश्च सो प्रयोगः । विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः, विशेष्यपूर्वपदकरमधारयः ।
चतं तस्य भावः तस्मात् । (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
शब्दश्च स एकः तस्य भावः तत् । विशेष्यपूर्वपदकरमधारयः, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
श्रीश्च बुद्धिश्च आदिः येषां तेषां सदृशं तत् । इतरेतरद्वन्द्व, समानाधिकरणबहुव्रीहि, षष्ठीविभक्तितत्पुरुष ।
खेलः च स खञ्जनः तेन मञुलं तं (अरविन्दं) । विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः, तृतीयाविभक्तितत्पुरुष ।
चञ्चलं च तद् लोचनं च यस्य तत् तथोक्तं (वदनं) । विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः, समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
इति आदिः यस्य तस्मिन् । समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
उत्थापितं तस्य भावः तस्मात् । (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
राघवानन्दश्च स महापादाश्च सः । विशेष्यपूर्वपदकर्मधारय़ः ।
स्मरणं च तद् अलङ्कारश्च तं । विशेष्यपूर्वपदकर्मधारय़ः ।
शिरीष इव मृद्वी सा (सीता) । उपमानपूर्वपदतत्पुरुष ।
दुःखानि च तानि शतानि च । विशेष्यपूर्वपदकर्मधारय़ः ।
सौख्यानि च तानि लक्षाणि च । विशेष्यपूर्वपदकर्मधारय़ः ।
निर्गतः अपह्नवः यस्य तस्मिन् (विषये) तथोक्तः ।

५३६ ५३७ ५३८

उपमानं तस्य भावः (उपमेयस) । (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
ऊर्ध्वं क्रमेण (यथोर्ध्वम्) । अव्ययीभावः ।
शुक्ला च सा रुचा च । विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः ।
चारुश्च तद् हतं च तेन । विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः ।
स्पर्शस्य सुखः तेन । षष्ठीविभक्तितत्पुरुष ।
स्वच्छा तस्य भावः तया । (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
माला च सा उपमा च । विशेष्योभयपदकर्मधारयः ।
वारिणि जायते इति वारिजं तेन । उपपदतत्पुरुष ।
उपमानं च उपमेयं च तत् (द्वयोः) तयोः । इतरेतरद्वन्द्व ।
प्रकृति तस्य भावः तत् (द्वयोः) । (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
व्योमा च सो तलश्च तं । विशेष्यपूर्वपदकर्मधारयः ।
किं मुदानी कुमुदानी । प्रादितत्पुरुष ।
भुवाः पालयति इति भूपा तस्मात् नीतो ताः (विभूतयः) । उपपदतत्पुरुष, पञ्चमीविभक्तितत्पुरुष ।
कल्पश्च सो वृक्षश्च तस्मात् भवः ताः (विभूतयः) । विशेष्यपूर्वपदकर्मधारय़ः, पञ्चमीविभक्तितत्पुरुष ।
उपमेयं च तद् भूतं च विभूतयः तैः । विशेष्यपूर्वपदकर्मधारय़ः, विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः ।
उपमानं च तद् भूतं च ताः (विभूतयः) । विशेष्यपूर्वपदकर्मधारय़ः ।
आक्षेपेन उपमा । तृतीयाविभक्ति तत्पुरुष ।
प्रतिनिर्देश्येन उपमा । तृतीयाविभक्ति तत्पुरुष ।
इति आदिः येषां ते (उपमाः) ताः । समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
एवं विधा यस्य स एवंविधः य वैचित्र्यं तस्य । समानाधिकरणबहुव्रीहि, विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः ।
न अन्वयः अनन्वयः । नञ्तत्पुरुष ।
एकं च तद् वाक्यं च तम्सिन् । विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः ।

Saturday, May 2, 2009

५३३, ५३४, ५३५

पूर्णं च तद् षत् विधः यस्याः सा (उपमा) । विशेष्यपूर्वपदकर्मधारयः, द्विगुतत्पुरुष, समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
एकविंशति विधः यस्याः सा (लुप्ता) । द्विगुतत्पुरुष, समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
सप्तविंशति प्रकारः यस्याः सा (उपमा) । द्विगुतत्पुरुष, समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
न लुप्तः यो साधारणः च सो धर्मश्च येषां साः (भेदाः) तेषु । नञ्तत्पुरुष, विशेषणोभयपदकर्मधारयः, विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः, समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
एकं रूपं यस्य सः तथोक्तः (गुणः) । समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
सुधा इव अधरः । विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः, अव्ययपदतद्धितः ।
बिम्बश्च प्रतिम्बिम्बश्च तस्य भावः ते (उपमे) । इतरेतरद्वन्द्व, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
भल्लेन अपवर्जितः तैः (शिरोभिः) । तृतीयविभक्ति तत्पुरुष ।
सरघया व्याप्तः तैः (पटलैः) । तृतीयविभक्ति तत्पुरुष ।
दृष्टान्त इव प्रतिबिम्बनं । विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः, अव्ययपदतद्धितः ।
नीलं च तद् उत्पलं च तं । विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः ।
कृशा अङ्गी यस्याः सा तोथोक्ता । समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
मनसे गतं तं (आकूतम्) । सप्तमीविभक्ति तत्पुरुष ।
स्मेरं तस्य भावः च विकसितं तस्य भावः च ते (नयनं / उत्पलं) । इतरेतरद्वन्द्व, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
प्रतिवस्तुः च सा उपमा च इव । विशेषणपूर्वपदकर्मधारः, अव्ययपदतद्धितः ।
एकः च सो देशः च् तस्मिन् विवर्त्तिनी सा (उपमा) । विशेषणपूर्पदकर्मधारयः, सप्तमीविभक्तितत्पुरुष ।
वाच्यं तस्य भावः च गम्यं तस्य भावः च ते (साम्यस्य) । इतरेतरद्वन्द्व, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
नेत्रं आदिः येषां तेषां । समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
उत्पलं आदिः येषां तेषां । समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
अङ्गना तस्मिन् सादृश्यं तत् । सप्तमीविभक्ति तत्पुरुष ।

Thursday, April 30, 2009

५२९, ५३०, ५३१, ५३२

मुखं च नयने च तस्य प्रतिनिधिः सो वस्तुनी च ते् अन्तरे च तयोः । इतरेतर द्वन्द्व, षष्ठीविभक्ति तत्पुरुष, विशेष्यपूर्वपद तत्पुरुष, विशेष्यपूर्वपद तत्पुरुष ।
श्रौत्यौ च् अर्थ्यौ च तस्य भावः तस्य् भेदः तेन । इतरेतर द्वन्द्व, भावावकतत्पुरुष, षष्ठीविभक्ति तत्पुरुष ।
चत्वारः विधाः तस्य् भावः तस्य सम्भवः तस्मिन् । द्विगु तत्पुरुष, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः, षष्ठीविभक्ति तत्पुरुष ।
द्वौ प्रकारौ तस्य भावः तम् । द्विगु तत्पुरुष, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
मृगशावस्य अक्षिणी इव अक्षिणी यस्याः सा तथोक्ता तस्याः । उत्तरपदलोपिन्बहुव्रीहि ।
सुधाकर (सुधा आकर) इव मनोहरः तम् । उपमापूर्वपद तत्पुरुष ।
धर्मश्च उपमानं च तयोः । इतरेतर द्वन्द्व
धर्मश्च इव आदिः येषां तेषां च तस्य विलोपनः तस्मिन् । इतरेतर द्वन्द्व, सामानाधिकरण बहूव्रीहि, षष्ठीविभक्ति तत्पुरुष ।
मुखं अब्जं इव । उपमानोत्तरपद तत्पुरुष ।
केवलः प्रत्ययः (प्रत्ययमात्र) तस्य लोपः तम् । विशेष्यपूर्वपद तत्पुरुष, षष्ठीविभक्ति तत्पुरुष ।
समासे गच्छति इति समासगः (उपमा) सा । उपपद तत्पुरुष ।
अरातेः विक्रमः च स आलोकः च तेन विकस्वरे च वोल्चने च यस्य सः । षष्ठीविभक्ति तत्पुरुष, विशेष्यपूर्वपद तत्पुरुष, तृतीयाविभक्ति तत्पुरुष, विशेषणपूर्वपद तत्पुरुष, समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
कृपाणेन उदग्रः च सो दोर्दण्डः यस्य सः । तृतीयाविभक्ति तत्पुरुष, विशेषणपूर्वपद तत्पुरुष, समानाधिकरणबहुव्रीहि।
सहस्रम् आयुधम् यस्य सः तथोक्तः तम् । द्विगु तत्पुरुष, समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
औपम्यश्च् सो वाचकश्च् तस्य लोपः तस्मिन् । विशेष्यपूर्वपद तत्पुरुष, षष्ठीविभक्ति तत्पुरुष ।
शब्देन न उपात्तः तस्य भावः तस्मात् । तृतीयाविभक्ति तत्पुरुष, नञ्तत्पुरुष, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
विचारं सहते इति विचारसहम् । उपपद तत्पुरुष ।
अनुशासने विरुद्धं तस्य भावः तस्मात् । सप्तमीविभक्ति तत्पुरुष, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
धर्मश्च उपमेयं च तस्य लोपः तस्मिन् । इतरेतर द्वन्द्व, षष्ठीविभक्ति तत्पुरुष ।
उपमा च् सा प्रतिपादका च साधारणश्च सो धर्मश्च स उपमानं च तेषां । विशेष्यपूर्वपद तत्पुरुष, विशेषणपूर्वपद तत्पुरुष, विशेषणपूर्वपद तत्पुरुष, विशेष्यपूर्वपद तत्पुरुष ।
सप्तविंशति संख्यक्याः येषां ते (भेदाः) । द्विगु तत्पुरुष, समानाधिकरणबहुव्रीहि ।

५२४, ५२५, ५२६,

साधारणश्च् सो गुणश्च् क्रिया च रूपं यस्य सः (धर्मः) तथोक्तः तस्य । विशेषणपूर्वपद तत्पुरुष, इतरेतर द्वन्द्व, समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
षत् प्रकारः यस्याः सा (उपमा) । द्विगुतत्पुरुष, समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
पञ्च प्रकारः यस्याः सा (उपमा) । द्विगुतत्पुरुष, समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
बिम्बाय तुल्यं । चतुर्थीविभक्ति तत्पुरुष ।
आधारश्च कर्म च तेन विहतः तस्मिन् । इतरेतर द्वन्द्व, तृतीयाविभक्ति ततुपुरुष ।
द्वौ विधौ तस्मिन् । द्विगुतत्पुरुष
कर्म च कर्ता च तयोः । इतरेतर द्वन्द्व
कलापश्च स मतश्च तस्मिन । विशेष्यपूर्वपद तत्पुरुष ।
अमृत इव द्युतयः यस्य सः (दर्शः) तम् । उपमानपूर्वपद तत्पुरुष, internal समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
इन्द्रः संचार इव तम् । उपमानोत्तरपद तत्पुरुष ।
सुखश्च स विहारः तस्य आस्पदं यस्य तस्य भावः (धर्मः) तथोक्तः तस्य । विशेष्यपूर्वपद तत्पुरुष, षष्ठीविभक्ति तत्पुरुष, भाववाचकबहुव्रीहिः ।
स्नेहस्य निर्भरो (विना भरः) यस्य तस्य भावः (धर्म:) तथोक्तः तस्य । षष्ठीविभक्ति तत्पुरुष, भाववाचकबहुव्रीहिः ।
यथा आदिः येषां तेषां च तुल्यं आदिः येषां तेषां च तस्य विरहः तस्मात् । समानाधिकरणबहुव्रीहि, इतरेतरद्वन्द्व, समानाधिकरणबहुव्रीहि, षष्ठीविभक्ति तत्पुरुषः ।
श्रौती आदिः येषां तेषां च सो विशेषश्च तस्मिन् चिन्ता । समानाधिकरणबहुव्रीहि, विशेषणपूर्वपद तत्पुरुष, सप्तमीविभक्ति तत्पुरुष ।
औपम्यं च तद् प्रतिपादकं च तस्य । विशेष्यपूर्वपद तत्पुरुष ।
औपम्यं च तद् प्रतिपादकं च तस्य भावः तस्मात् । विशेष्यपूर्वपद तत्पुरुष, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
तस्य अर्थं तस्मिन् विहितं तस्य भावः तेन । षष्ठीविभक्ति तत्पुरुष, सप्तमीविभक्ति तत्पुरुष, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
सम्यीचे औपम्यं तस्य प्रतीतिः सा । चतुर्थीविभक्ति तत्पुरुष, षष्ठीविभक्ति तत्पुरुष ।
प्रत्ययः तस्य भावः तेन । (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
न स्वयं तन्त्रं तस्य भावः तस्मात् । नञ्तत्पुरुष, प्रादितत्पुरुष, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
इव आदिः येषां तेषां प्रयोगः तस्य न भावः तस्मात् । समानाधिकरणबहुव्रीहि, षष्ठीविभक्ति तत्पुरुष, नञ्तत्पुरुष ।
कल्पबः आदिः येषां ते तथोक्तः तस्मिन् । समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
तथाप्रसङ्गात् । केवलसमास

Saturday, April 11, 2009

४७८ , ४७९, ५१८, ५१९, ५२०, ५२१, ५२२, ५२३

अवसरश्च सः प्राप्तः तानि । विशेष्यपूर्वपद ।
शोभे अतिशयिनः ते (धर्माः) । सप्तमीविभक्ति तत्पुरुष ।
शरीरे शोभ्अस्य शायिनः । सप्तमीविभ्क्ति तत्पुरुष, षष्टी विभक्ति तत्पुरुष (in the sense of हेतु गर्भ विशेषन)।
अङ्गदं आदिः येषां ते । समानाधिकरणबहुव्रीहिः, अव्ययपदतद्धितः ।
गुणानाम् इव आवश्यकी । षष्टी विभक्ति तत्पुरुष, अव्ययपदतद्धितः ।
बुद्धिः विषयः यस्य तस्य भावः तस्मात् । (बहुव्रीहिगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
पौनरुक्त्यं च तद् अवभासनं च । विशेष्यपूर्वपद ।
सादृश्यं मूलं येषाम् ते (अलङकाराः) तथोक्ताः तेषाम् । समानाधिकरणबहुव्रीहिः ।
रूपका आदिः येषां तेषाम् । समानाधिकरणबहुव्रीहिः ।
सामान्यश्च् सः धर्मश्च । विशेषणपूर्वपद तत्पुरुष ।
साधारणश्च सः धर्मश्च । विशेषणपूर्वपद तत्पुरुष ।
मनोज्ञः यस्य भावः आदिः यस्य तद् । भाववाचकतद्धितः, समानाधिकरणबहुव्रीहिः ।
औपम्यं च तद् वाचकं च । विशेष्यपूर्वपद ।
यथा च इव च वा च इति ताः । इतरेतरद्वन्द्व, सम्भावनापूर्वपद तत्पुरुष ।
तुल्यं च समानं च आदिः येषां ते (शब्दाः) । इतरेतरद्वन्द्व, समानाधिकरणबहुव्रीहिः ।
उपमानं च तद् न अन्तरं च तद् प्रयुक्तं च तद् तुल्यं च आदिः यस्य ताः पदाः तस्मिन् साधारणः ताः । विशेष्यपूर्वपद तत्पुरुष, नञ्तत्पुरुष, विशेषणपूर्वपद तत्पुरुष, विशेषणपूर्वपद तत्पुरुष, समानाधिकरणबहुव्रीहिः, सप्तमीविभक्ति तत्पुरुष ।
श्रुत्या मात्रम् तेन । तृतीयविभक्ति तत्पुरुष ।
उपमानोपमेयेन गतं च् तद् सादृश्यं च तद् लक्षणं यस्य तद् (सम्बन्धं) तोथोक्तं तं । तृतीयविभक्ति तत्पुरुष, विशेषणपूर्वपद तत्पुरुष, समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
अर्थे अनुसन्धानं तस्मात् । सप्तमी तत्पुरुष ।
इति आदिः यस्य तत् तथोक्तं तस्मिन् । (केवलसमासगर्भः सुप्सुपासमासगर्भः वा) बहुव्रीहिः ।
अम्भोरुहस्य इव मुखं तस्य । अव्ययपदतद्धितः, षष्टीतत्पुरुष ।
शरदि इन्दुः । सप्तमीविभक्ति तत्पुरुष ।
सुधा इव अधरः । अव्ययपदतद्धितः, विशेषणपूर्वपद ।
चकितश्च सः मृगश्च तस्य लोचने ताभ्यां । विशेषणपूर्वपद, षष्टीविभक्ति तत्पुरुष ।

Wednesday, April 1, 2009

२१ च २२ च २३

सम्भोगे सृण्गारः आख्या यस्य सः । सप्तमी विभक्तितत्पुरुष, समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
महापात्रश्च स राघवानन्दश्च तस्य सन्धिश्च विग्रहिकश्च । विशेष्यपूर्वपदतत्पुरुष, षष्टीविभक्तितत्पुरुष, इतरेतर द्वन्द्व तत्पुरुष ।
सल्कम् च तद् सीम च् तस्मिन् । विशेष्यपूर्वपदतत्पुरुष ।
भगवान् विषयः यस्याः सा (रतिः) । समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
प्रलम्ब इति आसुरः । सम्भावनापूर्वपदतत्पुरुष ।
द्वौ रेफौ य्स्य सः । समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
कुसुममेव एक्म् च् तद् पात्रम च् तस्मिन् । अवधारणापूर्व्पदतत्पुरुष, विशेषणपूर्वपदतत्पुरुष ।
स्पर्शात् निमीलितम् अक्षीनि यस्याः ताम् योथिक्त सा । पण्चमीविभक्तितत्पुरुष, समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
तिर्य्यक् विषयः तस्य यस्य भावः तस्मात् । भाववाचकतद्धितः from the बहुव्रीहि ।
किम् स्वरूपम् येषाम् ते (दोशाः) । समानाधिकरणबहुव्रीहि ।
श्रुतौ दुष्टं च अपुष्टं च तद् अर्थं तस्य भावः तत् आदिः येषां ते तथोक्ताः । सप्तमीविभक्तितत्पुरुषः, विशेषणपूर्वपदतत्पुरुषः, इतरेतरद्वन्द्व, भाववाचकतद्धितः, समानाधिकरणबहुव्रीहिः ।
काणत्व च खञ्जत्व च तद् आदिः येषां ते तथोक्ताः । समानाधिकरणबहुव्रीहिः ।
शब्दश्च अर्थं च तस्य द्वरः तेन । इतरेतरद्वन्दनवः, षष्टीविभक्तितत्पुरुष ।
सवं च तद् शब्दश्च तेन वाच्यं तस्य भहवः तद् आदिः येषां ते तथोक्ताः । विशेषणपूर्वपदतत्पुरुषः, तकृतीयाविभक्तितत्पुरुषः, भाववाचकतद्धितः, समानाधिकरणबहुव्रीहिः ।
विशेषं च उदाहरनं च तानि । विशेषणपूर्वपदतत्पुरुषः ।
गुणो तद् आदिः येषां ते तथोक्ताः । समानाधिकरणबहुव्रीहिः ।
गुणश्च अलङ्कारश्च रीतिश्च । इतरेतरद्वन्द्वः ।
कटकश्च कुण्डलश्च कटककुण्डलौ आदिः येषां ते इव । इतरेतरद्वन्द्वः, समानाधिकरणबहुव्रीहिः, अव्ययपदतद्धितः ।
रसस्य धर्मः तस्य भावः तं । षष्टीविभक्तितत्पुरुष, भाववाचकतद्धितः ।
गुणः इति शब्दः । संभावनापूर्वपदतत्पुरुषः ।
गुणस्य अभिव्यञ्जक च सः शब्दश्च अर्थं च तयोः । षष्टीविभक्तितत्पुरुष, विशेष्यपूर्वपदतत्पुरुषः ।

Wednesday, March 25, 2009

१८ च १९ च २०

अनुसरणस्य रूपं तस्मिन् व्यङ्ग्यम् अवगतिः । षष्ठीतत्पुरुषः, सप्तमीतत्पुरुष, द्वितियातत्पुरुष ।
काव्यं तस्य भावः तस्य अङ्गीकारः तस्मात् । (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः, षष्ठीतत्पुरुषः ।
रसस्य आस्वादः एव मुखे पिण्दं दानं तस्य द्वारः ताः । षष्ठीतत्पुरुषः, अवधारणापूर्वपद, सप्तमीतत्पुरुष, द्वितियातत्पुरुष ।
वेदानां शास्त्रान्ति तस्मात् विमुखः तेषाम् । षष्ठीतत्पुरुषः, पञ्चमीतत्पुरुष ।
सुष्ठु कुमारा मत्यः येषाम् ते (राजपुत्राः) तथोक्ताः तेषाम् । प्रादितत्पुरुषः, समानाधिकरणबहुव्रीहिः ।
वाचाम् वैदग्ध्यं प्रधानं यस्य तत् (काव्यम्) तथोकं तस्मिन् । षष्ठीतत्पुरुषः, समानाधिकरणबहुव्रीहिः ।
इतिवृत्तं च तद् मात्रं च तस्य निर्वाहः तेन । विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः, षष्ठीतत्पुरुषः ।
प्रबन्धे अन्तर् वर्ती तेषाम् । सप्तमीतत्पुरुष, प्रादितत्पुरुषः ।
रसवत् च सः पद्यश्च अन्तर् निर्गतः रसश्च स पदश्च तेषाम् । विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः, प्रादितत्पुरुषः, प्रादितत्पुरुषः, विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः ।
गुणस्य अभिव्यञ्जक एव वर्णः तस्य सद्भावः तस्मात् । षष्ठीतत्पुरुषः, अवधारणापूर्वपद, षष्ठीतत्पुरुषः ।
रसः आदिः येषाम् ते रसादिमत् च् स काव्यबन्धश्च् तेन साम्यं तस्मात् । समानाधिकरणबहुव्रीहिः, अव्ययपदतद्धितः, विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः, तृतीयातत्पुरुष ।
संघटना च सा विशेषा च् तस्य भावः तस्मात् । विशेष्यपूर्वपद, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
अवयवस्य संस्थानं तस्य रूपं तस्य भावः तस्मात् । षष्ठीतत्पुरुषः, षष्ठीतत्पुरुषः, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
सहृदयेन श्लाघ्यः । तृतीयाविभतितत्पुरुष ।
वाच्यश्च प्रतीयमानश्च इति आखये ययोः तौ । इतरेतरद्वन्द्व, सम्भावनापूर्वपदतत्पुरुष, समानाधिकरणबहुव्रीहिः ।
सारः रूप यस्य तस्य भावः (वाक्यस्य्) तथोक्तस्य तेन । भाववाचकतद्धितः from the बहुव्रीहि ।
काव्यः तस्य भावः तस्य आभावः तस्य । (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः, षष्ठीतत्पुरुषः ।
भावाश्च रसश्च् तस्य आभासाः आदिः यस्य सः तथोक्तः ताः । इतरेतरद्वन्द्व, सम्भावनापूर्वपदतत्पुरुष ।
जातं पुलकं यस्याः तां । सम्भावनापूर्वपदतत्पुरुष ।
लज्जायाः नम्रा मुखी यस्याः सा । पञ्चमीविभक्तितत्पुरुष, समानाधिकरणबहुव्रीहिः ।

Saturday, February 21, 2009

१३ च १४ च १५ च १६ च १७

गुणस्य अभिव्यञ्जकः च स शब्दः च अर्थः च तस्य भावः तस्य । षष्ठीतत्पुरुषः, विशेषणपूर्वपदतत्पुरुषः, इतरेतरद्वन्द्वः, भाववाचकतद्धितः ।
स्वरूपस्य अधायकः तस्य भावः । षष्ठीतत्पुरुषः भाववाचकतद्धितः ।
अवयवः तस्य संस्थानानि च तानि विशेषानि च । षष्ठीतत्पुरुषः, विशेषणपूर्वपदतत्पुरुषः ।
कटकः च कुण्डलः च आदिः येषां ते इव । इतरेतरद्वन्द्वः, समानाधिकरणबहुव्रीहिः, अव्ययपदतद्धितः ।
अलङ्कारैः सह वर्तेते इति तौ । सहबहुव्रीहिः ।
न स्फुटः अस्फुटाः अलङ्काराः ययोः तौ । नञ्तत्पुरुषः, समानाधिकरणबहुव्रीहिः ।
अलङ्कारैः सह वर्तते इति सालङ्कारं च तद् शब्दं च अर्थं च तयोः । सहबहुव्रीहिः, विशेष्यपूर्वपदतत्पुरुषः, इतरेतरदवन्द्वः ।
उत्कर्षं एव तस्य अधायकः तस्य भावः तस्मात् । विशेषणपूर्वपदतत्पुरुषः, भाववाचकतद्धितः ।
अलङ्कारः रूपं यस्य तस्य भावः तथोक्तः तस्मात् । भाववाचकबहुव्रीहिः ।
चैत्रे क्षप: ताः । सप्तमीविभक्तितत्पुरुषः ।
उन्मीलिता च सा मालती च तेन सुरभि ताः । विशेषनपूर्वपदतत्पुरुषः, तृत्तीयाविभक्तितत्पुरुषः ।
शोभनं रतं सुरताः च ताः व्यापाराः च एच लीलां विधिः तौ । प्रादितत्पुरुषः, विशेषणपूर्वपदतत्पुरुषः, अवधारणापूर्वपदतत्पुरुषः, द्वितीयाविभक्तितत्पुरुषः ।
विभावना च विशेषोक्तिः च मूलम् यस्य सः । इतरेतरद्वन्द्वः, समानाधिकारणबहुव्रीहिः ।
सन्देह इति सङ्करः च सः अलङ्कारः च तस्य । संभावनापूर्वपदतत्पुरुषः, विशेषणपूर्वपदतत्पुरुषः ।
काव्यस्य लक्षणम् तस्य भावः तं । षष्ठीतत्पुरुषः भावचाचकतद्धितः ।
वस्तुः च अलंकारः च रसः च तद् आदिः तेन लक्षणः । अनेकपदसमानाधिकरणबहुव्रीहिः, तृत्तीयाविभक्तितत्पुरुषः ।
रसः आदिः यस्य सः तस्य रूपं एव यस्य सः । समानाधिकरणबहुव्रीहिः, षष्ठीतत्पुरुषः, समानाधिकरणबहुव्रीहिः ।
रत्रौ अनधः यस्य सः हे । व्यधिकरणबहुव्रीहिः ।

११ च १२ च

गुणैः सह वर्तेते इति सगुणाः तस्य भावः तस्य विशेषणं तत् । सहबहुव्रीहिः, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः, षष्ठितत्पुरुषः ।
रस एव एकः तस्य धर्मः यस्य सः भावः तथोक्त तस्य । अवधारणपूर्वपदतत्पुरुषः, भाववाचकतद्धितबहुव्रीहिः ।
शौर्यं तद् आदिः येषां ते तथोक्ताः । समानाधिकरणबहुव्रीहिः ।
इति आदिः यस्य तत् तथोक्त तेन । बहुव्रीहिः (किं समासनामः अस्ति ?) ।
रसस्य अभिव्यञ्जकः तस्य भावः तेन । षष्ठितत्पुरुषः, भाववाचकतद्धित (तत्पुरुषगर्भः) ।
काव्यस्य स्वरूपं तस्य भावः तस्मिन् । षष्ठितत्पुरुषः, भाववाचकतद्धित (तत्पुरुषगर्भः) ।
अन्वयं च व्यतिरेकं च अन्वयव्यतिरेकौ तौ अनुविध्यते इति अनुविधायि तस्य भावः तस्मात् । इतरेतरद्वन्द्वः, उपपदतत्पुरुषः, भाववाचकतद्धितः ।
गुणः तस्य भावः तस्य अन्यथे न उपपत्ति तया । भाववाचकतद्धितः, षष्ठीतत्पुरुषः, नञ्तत्पुरुषः, सप्तमीतत्पुरुषः ।

Friday, February 13, 2009

Pages ८ च ९ च

Corrected*
ours:
दोषस्य दुष्टस्य भावः दोषदुष्टता तेन दोषदुष्टतया abstract तत्पुरुषः
विधेयाविमर्शात् दोषदुष्टा तेन विधेयाविमर्शदोषदुष्टतया पञ्चमी विभक्ति तत्पुरुषः
Prof. Leavitt's:
विधेयस्य अविमर्शः न विमर्शः विधेयाविमर्शः इति दोषः तेन दुष्टः तस्य भावः तत्ता तया । षष्ठीतत्पुरुषः, नञ्तत्पुरुषः, सम्भावनापूर्वपदकर्मधारयः, तृतीयातत्पुरुषः, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
उत्तमं च तत् काव्यं च उत्तमकाव्यं तस्य भावः तत्ता सा । विशेषणपूर्वपदतत्पुरुषः, भाववाचकतद्धितः (तत्पुरुषगर्भः)।
न व्याप्तिः अव्याप्तिः सा । नञ्तत्पुरुषः ।
लक्षणे दोषः लक्षणदोषः । सप्तमीविभक्तितत्पुरुषः
न काव्यम् अकाव्यं तस्य भावः तत्त्वं तत् प्रयुङ्क्ते (प्रयोक्तुं शीलम् अस्य वा) इति अकाव्यत्वप्रयोजकः सः (अंशः) । नञ्तत्पुरुषः, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः, (कर्तृकारकार्थः शीलार्थः वा) कृदन्तः ।
श्रुतौ दुष्टं श्रुतिदुष्टं तद् आदिः येषां ते तथोक्ताः । सप्तमीतत्पुरुषः, समानाधिकरणबहुव्रीहिः ।
काव्यस्य आत्मा काव्यात्मा सः भूतः तस्य । षष्ठीतत्पुरुषः, विशेष्यपूर्वपदकर्मधारयः ।
नित्यदोषः च अनित्यदोषः च नित्यदोषानित्यदोषौ तयोः भावः तत्त्वं तस्य व्यवस्था सा । इतरेतरद्वन्द्वः, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः । नित्यः च सः दोषः च नित्यदोषः । विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः । न नित्यः अनित्यः सः दोषः अनित्यदोषः । नञ्तत्पुरुषः, विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः ।

Remainder for first section:
  1. ध्वनिं करोति इति ध्वनिकृत् तेन । उपपदतत्पुरुषः ।
  2. प्रकृष्टः विरलः प्रविरलः विषयः यस्य तत् (काव्यं) तथोक्तम् । प्रादितत्पुरुषः, समानाधिकरणबहुव्रीहिः ।
  3. निर्गतः विषयः यस्मात् तत् (काव्यं) तथोक्तम् । प्रादितत्पुरुषः, समानाधिकरणबहुव्रीहिः ।
  4. निर्गतः दोषः यस्मात् तत् (काव्यं) तथोक्तं तस्य । प्रादितत्पुरुषः, समानाधिकरणबहुव्रीहिः ।
  5. एकः अन्तः यस्य तत् यथा स्यात् तथा । समानाधिकरणबहुव्रीहिः, प्रकारार्थे अव्ययपदम् ।
  6. न सम्भवः असम्भवः तस्मात् । नञ्तत्पुरुषः ।
  7. ईषद् इति अर्थः ईषदर्थः तस्मिन् । सम्भावनापूर्वपदकर्मधारयः ।
  8. रत्नम् आदिः येषां तेषाम् (अर्थानां) लक्षणम् तस्मिन् । समानाधिकरणबहुव्रीहिः, षष्ठीतत्पुरुषः ।
  9. कीटस्य अनुवेधः कीटानुवेधः आदिः येषां तेषां परिहारः इव । षष्ठीतत्पुरुषः, समानाधिकरणबहुव्रीहिः, षष्ठीतत्पुरुषः, अव्ययपदतद्धितः ।
  10. उपादेयस्य तारतम्यम् उपादेयतारतम्यम् तत् । तरतमयोः भावः तारतम्यम् । षष्ठीतत्पुरुषः, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
  11. कीटेन अनुविद्धं यद् रत्नं तद् आदिः येषां तेषां साधारण्यं तेन । तृतीयातत्पुरुषः, विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः, समानाधिकरणबहुव्रीहिः, षष्ठीतत्पुरुषः । (rephrasing an otherwise clunky series of appositions with a relative clause: "because of its being similar to those of which the beginning is the jewel which has been perforated by an insect")
  12. रसाः आदिः येषां तेषां अनुगमः सः । समानाधिकरणबहुव्रीहिः, षष्ठीतत्पुरुषः ।

Pages ६ च ७ च

Correctly Updated*
परिणता बुद्धय: येषां ते (पुरुषाः) तथोक्त तैः परिणतबुद्धिभिः । समानाधिकरण बहुव्रीहिः
कटुकं च तद् औषधं च कटुकौषधं तेन उपशमनीयं कटुकौषधोपशमनीयं तस्य । विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः, तृतीयातत्पुरुषः ।
सिता च सा शर्करा च सितशर्कर विशेषणपूर्वपद तत्पुरुषः
सितशर्करया उपशमनीयं तस्य भावः तत्त्वं तस्मिन् । तृतीया विभक्ति तत्पुरुषः, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः
दुःखेन लभ्यते इति दुर्लभं प्रादितत्पुरुषः
Ours:
सुष्टु दुर्लभा सुदुर्लभा प्रादि तत्पुरुषः
Professor Leavitt:
अतिशयेन दुःखेन लभ्यते इति सुदुर्लभा (विद्या) सा । प्रादितत्पुरुषः ।
त्रयः वर्गाः त्रिवर्गः द्विगु तत्पुरुषः
शब्दस्य मूर्तिः शब्दमूर्तिः तां धारयति इति शब्दमूर्तिधरः तस्य । षष्ठीतत्पुरुषः, उपपदतत्पुरुषः ।
महान् आत्मा यस्य तस्य महात्मनः समानाधिकरणबहुव्रीहिः correct, but see Prof. style:
महान् आत्मा यस्य स (विष्णुः) तथोक्तः तस्य । समानाधिकरणबहुव्रीहिः ।

Here are two that we missed:
  1. स्वं च तद् रूपं च स्वरूपं तत् । विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः ।
  2. अविद्यमानः दोषः ययोः तौ तथोक्तौ । नञ्बहुव्रीहिः ।
शब्दः च अर्थः च शब्दार्थौ तौ । इतरेतरद्वन्द्वः
गुणैः सह वर्तेते इति सगुणौ तौ (शब्दार्थौ) । सहबहुव्रीहिः ।
अविद्यमाना अलङ्कृतिः ययोः तौ तथोक्तौ । नञ्बहुव्रीहिः ।
दोषेण रहितम् दोषरहितम् तस्मिन् । तृतीयातत्पुरुषः ।
काव्यस्य भावः काव्यत्वं तस्य अङ्गीकारः सः । (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः, षष्ठीतत्पुरुषः । अनङ्गम् अङ्गं सम्पद्यते तत् करोति इति अङ्गीकारः । च्वितद्धितः ।
कुत्सितं निन्दितं वा करोति इति न्यक्कारः । गतितत्पुरुषः ।
शक्रं जयति इति शक्रजित् तम् । उपपदतत्पुरुषः ।
कुम्भौ कर्णौ यस्य तेन कुम्भकर्णेन समानाधिकरणबहुव्रीहिः close, see Prof's:
कुम्भौ इव कर्णौ यस्य सः तथोक्तः तेन । (उपमा) समानाधिकरणबहुव्रीहिः
स्वर्गः एव ग्रामटिका स्वर्गग्रामटिका तस्याः विलुण्ठनं तेन वृथा उच्छूनाः तैः । अवधारणापूर्वपदकर्मधारयः, षष्ठीतत्पुरुषः, तृतीयातत्पुरुषः, तत्पुरुषः ।

Pages 4 and 5

Corrected Vigrahas. I left a few old analyses to compare with correct answers for future reference.
इति आदिः येषां तानि (वेदवाक्यानि) तथोक्तानि तेभ्यः । वेदानां वाक्यानि वेदवाक्यानि । बहुव्रीहिः, षष्ठीतत्पुरुषः ।
प्रत्यक्षेन सिद्धा प्रत्यक्षसिद्धा तृतीया विभक्ति तत्पुरुषः
अर्थः एव द्वाः अर्थद्वाः तया । अवधारणापूर्वपदकर्मधारयः ।
एतस्माद् जन्यः धर्मः तस्य फलम् तस्य अननुसन्धानम् न अनुसन्धानं तस्मात् । पञ्चमीतत्पुरुषः, विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः, षष्ठीतत्पुरुषः, षष्ठीतत्पुरुषः, नञ्तत्पुरुषः ।
Interesting, here is our vigraha:
मोक्षस्य उपयोगि च तद् वाक्यं च तस्मिन् उपयोगिवाक्ये । षष्ठीतत्पुरुषः, विशेषणपूर्वपद कर्मधारय तत्पुरुषः
व्युत्पत्त्यं आधात्ते इति व्युत्त्याधा उपपद तत्पुरुषः
व्युतपत्त्याधायकं तस्य भावः तस्मात् abstract बहुव्रीहिः
compare with Professor Leavitt's:
व्युत्पत्तिम् आधत्ते (आधातुं शीलम् अस्य वा) इति व्युत्पत्त्याधायकम् तस्य भावः तत्त्वं तस्मात् । कर्तृकारकार्थः (शीलार्थः वा) कृदन्तः, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
वेदं च शास्त्रं च तेभ्यः वेदशास्त्रेभ्यो इतरेतर द्वन्द्वः
निर्गतः रसः यस्मात् तस्य भावः तत्ता तया । प्रादितत्पुरुषः, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
परिणताः बुद्धयः येषां तेषां परणतबुद्धीनाम् [ते (पुरुषाः) तथोक्ताः तेषाम् वा] । समानाधिकरण बहुव्रीहिः
Ours:
सन्दोहश्च स जनकश्च सन्दोहजनकः विशेष्यपूर्वपद तत्पुरुषः
सन्दोहजनकः तस्य भावः तेन सनदोहजनकतया abstract तत्पुरुषः
Professor Leavitt:
परमः च सः आनन्दः च परमानन्दः तस्य सन्दोहः तं जनयति (तं जनयितुं शीलम् अस्य वा) इति परमानन्दसन्दोहजनकम् तस्य भावः तत्ता तया । विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः, षष्ठीतत्पुरुषः, कर्तृकारकार्थः (शीलार्थः वा) कृदन्तः, (तत्पुरुषगर्भः) भाववाचकतद्धितः ।
सुष्टु सुकुमाराः सुकुमाराः बुद्धयः येषां तेषां सुकुमारबुद्धिनाम् । समानाधिकरण बहुव्रीहिः

Monday, February 9, 2009

page 4 onwards in the साहित्यदर्पणं

Corrected *
साधुकाव्यं निषेवणम् द्वितीय विहक्ति तत्पुरुष
भगवान् च सः नारायणः च भगवन्नारायणः तस्य चरणौ एव अरविन्दे तयोः स्तवः आदिः यस्य तत् तथोक्तं तेन । विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः, षष्ठीतत्पुरुषः, अवधारणापूर्वपदकर्मधारयः, सप्तमीतत्पुरुषः, समानाधिकरणबहुव्रीहिः ।
सष्टु प्रयुक्तः सुप्रुक्तः प्रादि समास तत्पुरुष
सुष्टु प्रसिद्धा सुप्रसिद्धा प्रादि समास तत्पुरुष
कामान् दोग्धि इति कामधुक् सः। उपपदतत्पुरुष

Sunday, February 1, 2009

उपदेशद्वारेण उपदेशस्य द्वारः तेन षष्टि विभक्ति तत्पुरुष्
प्रवृत्तिनिवृत्ति प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च समाहार द्वन्द्वः
कृत्याकृत्य कृत्यश्च असौ अकृतश्च विशेषणोभयपद कर्मधारयः तत्पुरुषः
साधुकाव्य साधु्म् च तद् काव्यम् च विशेषणपूर्वपद कर्मधारयः तत्पुरुषः

Wednesday, January 28, 2009

Sāhityadarpaṇa Intro and Verse 1

Introductory verse:

ग्रन्थारम्भः - ग्रन्थस्य आरम्भः - षष्ठि विभक्ति तत्पुरुष
निर्विघ्नेन - निर्गतं विघ्नं यस्मात् तत् (? - Locana commentary says this is an avyayībhāva in the -am form, but then why is it in the instrumental? It makes sense that it would be an idiomatic indeclinable when put in the instrumental, but I'm not 100% about that)
वाग्देवत - वाक् च सा देवतश्च - विशेष्यपूर्वपद कर्मधारयः तत्पुरुषः

Verse 1:

शरदिनदु - शरदि इन्दुः - सप्तमी विभक्ति तत्पुरुषः (I'm not sure about this one - is autumn an adjective or does it refer to the time in which the moon appears in this way?)
सुन्दररुचिः - सुन्दरः च स रुचिः च - विशेषणपूर्वपद कर्मधारयः तत्पुरुषः

Invocations

श्री गणेषाय नामः
श्री सरस्वत्यै नामः

...because anything else would be hubris.